وقتی درباره یوگا صحبت میکنیم، معمولاً ذهنمان به سمت حرکات بدنی، تنفس یا مدیتیشن میرود. اما در نگاه سنتی به یوگا، تمرین فقط چیزی نیست که روی مت انجام میدهیم. بخشی از این مسیر به نحوه رفتار ما با دیگران، خواستهها، واکنشها و سبک زندگی مربوط میشود.
یاما نخستین شاخه از مسیر هشتگانه یوگا در یوگا سوترا پاتانجلی است و پنج اصل را در بر میگیرد: آهیمسا، ساتیا، آستیا، براهماچاریا و آپاریگراها.
ممکن است در نگاه اول این پنج واژه شبیه یک فهرست اخلاقی ساده به نظر برسند، اما وقتی آنها را وارد زندگی روزمره کنیم، سؤالهای جالبتری شکل میگیرد: چطور حرف میزنیم؟ با دیگران چطور رفتار میکنیم؟ چه چیزهایی را از روی عادت میخریم؟ تا چه اندازه به خواستههای خودمان اجازه میدهیم رفتارمان را کنترل کنند؟
اگر میخواهید جایگاه یاما را در مسیر کلی یوگا بهتر بشناسید، مقاله یوگا سوترا پاتانجلی هم میتواند تصویر کاملتری از این مسیر به شما بدهد.
ثبت نام در کلاسهای یوگا آسانا
یاما در مسیر هشتگانه یوگا چه جایگاهی دارد؟
در یوگا سوترا پاتانجلی، مسیر هشتگانه یوگا با هشت شاخه توضیح داده میشود. یاما اولین شاخه این مسیر است و بعد از آن نیاما، آسانا، پرانایاما، پراتیاهارا، دهارانا، دهیانا و سامادهی قرار میگیرند.
پنج یاما عبارتاند از:
- آهیمسا
- ساتیا
- آستیا
- براهماچاریا
- آپاریگراها
جالب است که یاما قبل از آسانا قرار گرفته است. یعنی در این نگاه، یوگا فقط انجام حرکات بدنی نیست. نحوه رفتار و رابطه ما با جهان اطراف هم بخشی از مسیر تمرین محسوب میشود.
البته این به معنی بیاهمیت بودن آسانا یا تمرین بدنی نیست. بلکه نشان میدهد یوگا در سنتهای کلاسیک، گسترهای وسیعتر از ورزش و کشش دارد.
پنج یاما در یوگا کداماند؟
پنج یاما در منابع مختلف با ترجمهها و تفسیرهای کمی متفاوت توضیح داده میشوند. بنابراین بهتر است معنی رایج هرکدام را بشناسیم و بعد به کاربردشان در زندگی روزمره نگاه کنیم.
| یاما | معنی رایج | برداشت کاربردی |
| آهیمسا | بیآزاری یا عدم خشونت | تلاش برای آسیب نزدن به خود و دیگران |
| ساتیا | راستی یا صداقت | صادق بودن، همراه با توجه به اثر حرف و رفتار |
| آستیا | دزدی نکردن | احترام به حق، زمان و دارایی دیگران |
| براهماچاریا | خویشتنداری | استفاده سنجیده از انرژی و پرهیز از افراط |
| آپاریگراها | عدم حرص و وابستگی | کمتر چسبیدن به جمعکردن، مالکیت و کنترل |
حالا ببینیم هرکدام در زندگی واقعی چه معنایی پیدا میکنند.
آهیمسا چیست؟
آهیمسا معمولاً به «عدم خشونت» یا «بیآزاری» ترجمه میشود. سادهترین برداشت از آن این است که تا حد ممکن به دیگران آسیب نزنیم.
اما اگر بخواهیم آهیمسا را به زندگی روزمره بیاوریم، موضوع فقط خشونت فیزیکی نیست. نحوه حرف زدن، رفتار در زمان عصبانیت و حتی نوع برخورد ما با خودمان هم میتواند در این بحث قرار بگیرد.
مثلاً:
- توهین نکردن هنگام اختلاف
- تحقیر نکردن دیگران
- واکنش ندادن از روی خشم شدید
- پرهیز از آزار عمدی
- توجه به لحن و کلمات
- رفتار مهربانتر با خود
یک نکته مهم این است که آهیمسا به معنی نداشتن مرز شخصی یا تحمل هر رفتاری هم نیست. دفاع از خود یا تعیین حد و مرز، لزوماً با بیآزاری در تضاد نیست.
ساتیا چیست؟
ساتیا معمولاً به «راستی» یا «صداقت» ترجمه میشود.
در سادهترین شکل، یعنی دروغ نگوییم و واقعیت را عمداً تحریف نکنیم. اما در عمل، صداقت فقط به زبان محدود نیست.
مثلاً وقتی میدانیم کاری را انجام نمیدهیم، بهتر است وعده بیدلیل ندهیم. وقتی ایدهای متعلق به فرد دیگری است، آن را به نام خودمان معرفی نکنیم. حتی صادق بودن با خود هم میتواند بخشی از ساتیا باشد.
اما اینجا یک نکته ظریف وجود دارد: راستگویی به معنی گفتن هر چیزی که به ذهنمان میرسد نیست.
اگر حرفی حقیقت داشته باشد اما هدف ما از گفتنش فقط تحقیر یا آزار طرف مقابل باشد، میتوان آن را با آهیمسا هم در تضاد دید. برای همین، بهتر است ساتیا و آهیمسا را جدا از هم نبینیم.
آستیا چیست؟
آستیا معمولاً به معنای «دزدی نکردن» یا برنداشتن چیزی است که حق ما نیست.
اما این مفهوم را میتوان فراتر از دزدی مالی دید. زمان، ایده، انرژی و اعتماد دیگران هم ارزش دارند.
مثلاً:
- استفاده از ایده دیگران بدون ذکر نام
- کپی کردن محتوای دیگران
- وقت دیگران را بدون دلیل گرفتن
- استفاده بدون اجازه از دارایی فرد دیگر
- سوءاستفاده از اعتماد
- نسبت دادن موفقیت دیگران به خود
در محیط کار و فضای آنلاین، آستیا میتواند مفهوم بسیار کاربردیای داشته باشد. مثلاً وقتی از محتوایی استفاده میکنیم، ذکر منبع فقط یک کار فنی نیست؛ نوعی احترام به حق تولیدکننده هم هست.
براهماچاریا چیست؟
براهماچاریا یکی از مفاهیمی است که ترجمه و تفسیر آن در سنتهای مختلف یکسان نیست. در برخی برداشتها بیشتر با پاکدامنی یا خویشتنداری جنسی ارتباط دارد و در بعضی تفسیرها، مفهوم گستردهتری از کنترل میل، میانهروی و استفاده سنجیده از انرژی دارد.
برای زندگی روزمره، میتوان آن را به شکل سادهتر با مفهوم خویشتنداری و پرهیز از افراط دید.
مثلاً:
- کنترل رفتارهای تکانشی
- مدیریت انرژی
- پرهیز از زیادهروی
- احترام به مرزهای خود و دیگران
- تصمیمگیری آگاهانهتر در برابر خواستههای لحظهای
این اصل قرار نیست بهانهای برای قضاوت درباره سبک زندگی یا روابط شخصی افراد باشد. تفسیر آن میتواند به سنت، دیدگاه و زمینه فرهنگی فرد وابسته باشد.
آپاریگراها چیست؟
آپاریگراها معمولاً با مفاهیمی مثل «عدم حرص»، «عدم تملک» یا «وابسته نشدن» توضیح داده میشود.
اگر بخواهیم خیلی روزمره به آن نگاه کنیم، سؤال اصلی این است: چرا همیشه فکر میکنیم باید بیشتر داشته باشیم؟
مثلاً:
- خریدن چیزهایی که واقعاً به آنها نیاز نداریم
- جمع کردن وسایل بدون استفاده
- وابستگی شدید به داراییها
- مقایسه دائمی خود با دیگران
- تلاش برای کنترل بیش از حد افراد یا شرایط
- ترس افراطی از دست دادن
آپاریگراها به معنی کنار گذاشتن پول، خانه یا وسایل شخصی نیست. موضوع بیشتر رابطه ما با «داشتن» است؛ اینکه داراییها تا چه اندازه زندگی ما را کنترل میکنند.
یاما و نیاما چه تفاوتی دارند؟
اگر یاما را بشناسید، احتمالاً اسم نیاما را هم خواهید دید. این دو در مسیر هشتگانه یوگا کنار هم قرار گرفتهاند، اما جهت توجهشان یکسان نیست.
به شکل ساده، یاما بیشتر به رابطه ما با دیگران و جهان اطراف مربوط میشود، در حالی که نیاما بیشتر به رابطه ما با خود و انضباط شخصی میپردازد.
| یاما | نیاما |
| رابطه با دیگران و جهان | رابطه با خود |
| پنج اصل | پنج اصل |
| آهیمسا، ساتیا، آستیا، براهماچاریا، آپاریگراها | شاوچا، سانتوشا، تاپاس، سوادهیایا، ایشوارا پرانیدانا |
| جنبه رفتاری و ارتباطی پررنگتر | جنبه فردی و انضباط شخصی پررنگتر |
پس اگر یاما میپرسد «من با دیگران چطور رفتار میکنم؟»، نیاما بیشتر میپرسد «من با خودم چطور زندگی میکنم؟»
موضوع نیاما را میتوان بهعنوان ادامه طبیعی این مقاله بررسی کرد.
یاما در زندگی روزمره چه کاربردی دارد؟
شاید این سؤال پیش بیاید که اصلاً چرا باید مفاهیمی که قرنها پیش مطرح شدهاند، برای زندگی امروز مهم باشند؟
جواب را میتوان در موقعیتهای ساده روزمره پیدا کرد.
| موقعیت | یامای مرتبط | مثال ساده |
| اختلاف با یک دوست | آهیمسا + ساتیا | صادق بودن بدون توهین |
| محیط کار | ساتیا + آستیا | نگفتن ادعای نادرست و نسبت ندادن ایده دیگران به خود |
| خرید روزانه | آپاریگراها | خرید نکردن فقط به خاطر وسوسه لحظهای |
| روابط شخصی | براهماچاریا | احترام به مرزها و کنترل رفتارهای تکانشی |
| شبکههای اجتماعی | آهیمسا + ساتیا | پرهیز از توهین، شایعه و تحریف |
این مثالها قرار نیست «نسخه درست زندگی» باشند. هدف یاما بیشتر این است که قبل از واکنش یا تصمیم، لحظهای مکث کنیم و ببینیم رفتارمان چه اثری دارد.
آیا یاما فقط درباره رفتار با دیگران است؟
نه بهطور کامل.
اگرچه یاما بیشتر به رابطه ما با جهان اطراف مربوط میشود، اما در عمل، مرز بین «دیگران» و «خود» همیشه کاملاً جدا نیست.
مثلاً آهیمسا میتواند به نحوه رفتار ما با خودمان هم مربوط شود. اگر دائماً خودمان را تحقیر کنیم یا از روی عصبانیت با خودمان رفتار کنیم، باز هم بحثی درباره نوع رفتار مطرح است.
بنابراین یاما را میتوان فرصتی برای مشاهده رفتار دانست، نه فهرستی از قوانینی که باید بینقص اجرا شوند.
آیا برای رعایت یاما باید سبک زندگی خاصی داشته باشیم؟
نه.
رعایت یاما به این معنی نیست که حتماً باید گیاهخوار باشید، زندگی رهبانی داشته باشید، از داراییهای خود صرفنظر کنید یا از زندگی مدرن فاصله بگیرید.
برای مثال، آپاریگراها الزاماً نمیگوید مالک چیزی نباشید. بیشتر درباره وابستگی و حرص صحبت میکند.
یا براهماچاریا را نباید صرفاً به یک دستور درباره روابط جنسی تقلیل داد. تفسیر این اصل در سنتهای مختلف متفاوت است.
بهتر است این مفاهیم را بهعنوان ابزارهایی برای فکر کردن به رفتار و انتخابها ببینیم، نه معیارهایی برای قضاوت درباره دیگران.
تجربه مربی؛ چطور یاما را در زندگی تمرین کنیم؟
در تجربه کلاسهای یوگا، یکی از اشتباهات رایج این است که هنرجو فکر کند باید از روز اول همه اصول را کامل رعایت کند. چنین نگاهی خیلی زود یاما را به یک فهرست سنگین از باید و نبایدها تبدیل میکند.
تمرین میتواند خیلی سادهتر شروع شود.
مثلاً یک هفته فقط به آهیمسا توجه کنید. در زمان عصبانیت، قبل از پاسخ دادن چند ثانیه مکث کنید.
هفته بعد، ساتیا را امتحان کنید. ببینید در چه موقعیتهایی واقعیت را کمی تغییر میدهید؛ حتی وقتی قرار نیست کسی متوجه شود.
بعد سراغ آستیا بروید و ببینید آیا زمان یا ایده دیگران را ناآگاهانه مصرف میکنید.
این تمرین لازم نیست تبدیل به پروژهای سنگین شود. قرار نیست هر روز به خودتان نمره بدهید. مهمتر از «کامل بودن»، دیدن الگوهای رفتاری است.
اگر این نگاه به یوگا برایتان جذاب است، مطالعه درباره مسیر هشتگانه یوگا و بعد تجربه یک کلاس مناسب میتواند تصویر کاملتری بسازد.
اشتباهات رایج درباره یاما
چند برداشت اشتباه میتواند فهم یاما را سختتر کند:
- یاما را فقط یک فهرست «کارهای ممنوع» بدانیم.
- فکر کنیم هر اصل فقط یک معنی ثابت دارد.
- براهماچاریا را فقط به یک موضوع محدود کنیم.
- آپاریگراها را با نداشتن هیچ دارایی اشتباه بگیریم.
- آهیمسا را به معنی تحمل هر رفتار آسیبزننده بدانیم.
- ساتیا را بهانهای برای بیملاحظه حرف زدن کنیم.
- یاما را معیار قضاوت درباره سبک زندگی دیگران قرار دهیم.
- انتظار داشته باشیم با رعایت چند اصل، مشکلات روانی یا زندگی بهطور کامل حل شوند.
یاما بیشتر دعوت به مشاهده و انتخاب آگاهانه است تا یک مسابقه برای «کامل بودن».
ارتباط یاما با یوگا و مدیتیشن
در نگاه کلاسیک، یاما جدا از ادامه مسیر یوگا نیست. بعد از یاما و نیاما، شاخههایی مثل آسانا، پرانایاما، پراتیاهارا، دهارانا، دهیانا و سامادهی مطرح میشوند.
از این زاویه، رفتار روزمره، تمرین بدنی، تنفس و مدیتیشن بخشهایی جدا از یک مسیر بزرگتر هستند.
این نگاه شاید یکی از جالبترین تفاوتهای یوگای سنتی با تصور امروزی از یوگا باشد. یوگا فقط زمانی که روی مت هستیم اتفاق نمیافتد؛ بخشی از آن به انتخابها و رفتار ما بیرون از کلاس برمیگردد.
جمعبندی
یاما نخستین شاخه از مسیر هشتگانه یوگا در یوگا سوترا پاتانجلی است و پنج اصل آهیمسا، ساتیا، آستیا، براهماچاریا و آپاریگراها را شامل میشود.
این اصول را میتوان بهعنوان پنج قانون خشک نگاه نکرد؛ بهتر است آنها را نقطه شروعی برای فکر کردن درباره رفتار، ارتباط، خواستهها و انتخابهای روزمره بدانیم.
آهیمسا به بیآزاری، ساتیا به راستی، آستیا به احترام به حق دیگران، براهماچاریا به خویشتنداری و میانهروی، و آپاریگراها به رها کردن حرص و وابستگی مربوط میشوند؛ البته ترجمه و تفسیر هرکدام در سنتهای مختلف میتواند متفاوت باشد.
یاما قرار نیست سبک زندگی مشخصی را به همه تحمیل کند. ارزش آن بیشتر در پرسشهایی است که درباره رفتار خودمان ایجاد میکند: آیا میتوانم کمی کمتر واکنشی باشم؟ آیا میتوانم صادقتر رفتار کنم؟ آیا چیزی را که متعلق به من نیست، حتی زمان یا ایده دیگران، نادیده میگیرم؟ آیا همیشه به دنبال «بیشتر» هستم؟
همین سؤالهای ساده میتوانند شروع جالبی برای آشنایی با فلسفه یوگا باشند.
دیدگاهتان را بنویسید